25 kwiecień 2023

Niewiele wiemy o Żydach mieszkających niegdyś w Ryglicach. Istnieje lista nazwisk Żydów mieszkających tutaj przed 1939 r., ale poza pewnymi wyjątkami ciężko jest coś więcej powiedzieć o ich życiu. To co udało się ustalić zostało doskonale opisane na jednym z portali internetowych1. Bez wątpienia najsłynniejszym z nich był mieszkający tu przez pewien czas Mosze Agetstein, znany nam jako Mieczysław Jastrun. W tym krótkim artykule, chciałbym przedstawić mniej znaną postać - Esterę Tencer – urodzoną w Ryglicach Żydówkę z niesamowicie barwnym, lecz tragicznym życiorysem.

Estera Tencer

Estera Tencer w 1947 r. [źródło: ,,Dokumentationsarchiv des österreichischenWiderstandes: Jahrbuch’’, Wien 2021]

Estera Kornmehl (później przyjęła nazwisko Tencer) urodziła się 1 kwietnia 1909 r. w Ryglicach w rodzinie z tradycjami rabinistycznymi2. W miasteczku nad Szwedką mniejszość żydowska była zauważalna, stanowiła 14 – 15 %, głównie trudniła się rzemiosłem i handlem.3. W takim środowisku Estera stawiała swoje pierwsze kroki.

Spokojne dzieciństwo Estery zostało przerwane wybuchem I wojny światowej w 1914 r. Galicja jako teren przygraniczny wkrótce miał się stać teatrem walk austriacko – rosyjskich. Rodzice Estery dość szybko podjęli decyzję i wraz z dziećmi po wybuchu wojny udali się do Wiednia4. Było to racjonalne rozwiązanie, gdyż ludność obawiała się armii rosyjskiej. Szczególne powody do niepokoju mieli Żydzi, którzy wiele słyszeli o pogromach w Rosji sprzed wybuchu wojny. Wyznawcy religii mojżeszowej stanowili największą grupę wśród uchodźców z Galicji. Mieli o tyle łatwiej, że gminy żydowskie i synagogi istniały w wielu częściach monarchii Habsburgów. Tego ułatwienia nie mieli np. greko–katolicy z Galicji Wschodniej5. Najwcześniejsze dziecięce wspomnienie Estery dotyczą właśnie podróży z Ryglic do Wiednia, a dokładniej przeprawy tratwą przez rzekę w Karpatach6.

Rodzina dotarła do stolicy austriackiej części państwa Habsburgów, gdzie działało zawiązane przez uchodźców Towarzystwo Humanitarne Żydów Galicyjskich. Na miejscu mogli liczyć również na pomoc innych żydowskich organizacji, chociażby Syjonistycznego Komitetu Centralnego dla Zachodniej Austrii, czy Przymierza Izraelickiego w Wiedniu, w którego zarządzie zasiadali Żydzi z terenów Galicji, m.in. z Tarnowa. Mimo tej pomocy uchodźcze życie nie było łatwe. Przybysze z ziem zaboru austriackiego odróżniali się od lokalnej gminy. Żydzi wschodni, tzw. ,,Ostjuden” mieli inny ubiór, zwyczaje oraz zachowanie. Pobratymcy z zachodniej części państwa czuli się bardziej nowocześni i cywilizowani. W czasie I wojny światowej wzmógł się antysemityzm. Mieszkańcom Wiednia Galicja kojarzyła się z dużym odsetkiem ludności żydowskiej, mówiono o niej ,,zażydzona Galicja”. Po dużej fali uchodźstwa zaczęto się obawiać, że większe tereny monarchii zostaną ,,zażydzone”. Po wyzwoleniu zachodniej części Galicji maju 1915 r. administracja cesarska zaczęła wzywać uchodźców do powrotu, jednak nie wszyscy decydowali się na ten krok7. Rodzice Estery także postanowili pozostać w Wiedniu.

Kiedy opuszczali Ryglice, Estera miała zaledwie pięć i pół roku, nie może zatem dziwić fakt, że to Austria stała się dla niej ojczyzną. Tam chodziła do szkoły, tam zawierała znajomości, ukończyła szkołę handlową, a po jej zakończeniu podjęła pracę jako księgowa oraz sekretarka. W domu mówiono po niemiecku, rodzina nie izolowała się od reszty społeczeństwa. Spokojne życie w Austrii przerwała śmierć ojca w 1927 r. 8.

W ciągu tych kilkunastu lat Austria zmieniła się diametralnie, monarchia Habsburgów upadła, powstała Republika Austriacka. Państwo w latach ’30 borykało się z kryzysem politycznym i gospodarczym. W lipcu 1934 władzę próbowali przejąć narodowi socjaliści. Próba puczu zakończyła się fiaskiem. Stery rządów przejął Kurt Schuschnigg kroczący drogą tzw. ,,austrofaszyzmu”9.

Dyktatura, kryzys gospodarczy oraz zewsząd otaczająca bieda to czynniki, które wpłynęły na dalsze, dorosłe już życie Estery – absolwentki Handelsschule Weiss. Irytowała ją bierność gminy żydowskiej wobec problemu ubóstwa. Efektem tego było porzucenie judaizmu. Wraz z najmłodszą siostrą zaangażowała się w ruch komunistyczny, który obiecywał utopijną wersję świata. Społeczeństwo Zachodu nie było świadome jak wygląda komunistyczna rzeczywistość w Związku Sowieckim.

U początków republikańskiej Austrii, komuniści podjęli się zrywu, który zakończył się niepowodzeniem. Od 1933 r. Komunistyczna Partia Austrii (KPÖ) była organizacją nielegalną.10Angażowanie się w działalność komunistyczną niosło za sobą ryzyko aresztowania, a władza ostro rozprawiała się ze skrajną lewicą. Początkowo spotkania młodzieżówki komunistycznej były sporadyczne, co jakiś czas odbywały się w lesie szkolenia. Po czasie do zadań Estery należał kolportaż gazet i ulotek propagandowych. Zaangażowała się także w zbieranie datków w ramach „Czerwonej Pomocy” („Rote Hilfe”) na rzecz aresztowanych11.

W międzyczasie niepodległość Austrii zawisła na włosku. Kanclerz zwrócił się do komunistów i socjaldemokratów (których partię w 1933 r. również zdelegalizowano), licząc na wspólny opór przeciwko nazistom. Zapowiedziano, że włączenie Austrii do Trzeciej Rzeszy rozstrzygnie się 13 marca na drodze plebiscytu. Pod presją niemieckich wojsk przy austriackich granicach oraz bojówek hitlerowskich w kraju, kanclerz Schuschnigg ustąpił, Rządy objął nazista Arthur Seyss-Inquart, który wydał ustawę o włączeniu Austrii do Rzeszy. Wojska niemieckie wkroczyły nad Dunaj. Był to tzw. ,,Anschluss Austrii” 12 marca 1938 r. 12.

Dla ponad 191 tys. austriackich Żydów13 oznaczało to katastrofę. Stało się jasne, że wkrótce zostaną podporządkowani antysemickim ustawom norymberskim z 1935 r. (w Austrii zaczęły obowiązywać 20 maja 1938 r.). Zwalniano Żydów z pracy oraz zmuszano do wyprzedawania majątków za bezcen w ramach ,,aryzacji” Marchii Wschodniej (tak hitlerowcy nazwali Austrię)14. Oprócz wywłaszczenia sporządzono kartotekę Żydów, zakazano działalności organizacji żydowskich, wielu ludzi aresztowano. Żydowskie życie polityczne, kulturalne i gospodarcze zostało sparaliżowane15 Dotknęło to także Esterę, która w kwietniu, z dnia na dzień wraz z innymi żydowskimi pracownikami została zwolniona z pracy, nie wypłacono jej odprawy. Zgłosiła sprawę do sądu i koniec końców zwrócono jej należne pieniądze16. To były dopiero początki reżimu nazistowskiego nad Dunajem. W Wiedniu, gdzie mieszkało 92% austriackich Żydów dochodziło do dantejskich scen. Do gminy żydowskiej zgłaszały się dziesiątki tysięcy pragnących wyjechać ludzi. Lecz nie było kraju, który zgodziłby się ich przyjąć. Wielka Brytania coraz bardziej ograniczała liczbę przyjmowanych uchodźców, Stany Zjednoczone przewidywały przyjęcie jedynie 1413 osób, Francja przyjęła jedynie 600 – 700 Żydów z Austrii17.

Co w tym chaosie mogła zrobić rodzina Estery, zostać czy szukać możliwości emigracji? Wiadomo było, że w nazistowskim państwie nie było miejsca dla Żydów. Pozostanie w Wiedniu mogło skończyć się jedynie katastrofą. Pozostało wyjechać, lecz gdzie? Z punktu widzenia prawa byli oni bezpaństwowcami, co wówczas nie wydawało się aż takim kuriozum jak obecnie. Skontaktowano się z rodziną mieszkającą w Belgii. Do załatwienia było wiele formalności. Ciotka z Polski przesłała stosowne dokumenty potwierdzające tożsamość Estery i jej sióstr, a na nich widniało rodowe nazwisko ciotki – Tencer (stąd zmiana nazwiska). W lipcu 1938 r. matka wraz z trzema najmłodszymi córkami wyjechała do Belgii. Brat Estery opuścił Wiedeń jeszcze w marcu, udało mu się przedostać do Stanów Zjednoczonych. Estera z jedną z sióstr została w mieście, by przeprowadzić likwidację mieszkania18.

Do czasu wyjazdu do Belgii, już prawie trzydziestoletnia Estera, musiała znaleźć jaką pracę. Nie było to łatwe zadania, skoro Żydów usuwano z kolejnych przedsiębiorstw. Udało się znaleźć zatrudnienie u żydowskiego prawnika. W kancelarii doszło do wstrząsającego wydarzenia. W dniu 9 listopada 1938 r. po adwokata przyszło dwóch mężczyzn w cywilnych ubraniach, prawnik wyszedł z nimi. Wrócił wieczorem, pobity tak bardzo, że początkowo nie wszyscy go poznali19. Data 9 listopada wydaje się być zbieżna z ,,nocą kryształową” (9 / 10 listopada), kiedy to w wielu miastach Rzeszy miały miejsce pogromy. Tej nocy w Wiedniu zniszczono 44 z 59 synagog, oprócz tego liczne sklepy i mieszkania, ponadto zamordowano 27 osób, 88 doznało ciężkich uszczerbków na zdrowiu. Aresztowano 6537 osób, spośród których 3700 trafiło do obozu koncentracyjnego w Dachau. Jednak sytuacja, która spotkała pracodawcę Estery nie ma bezpośredniego związku z tym wydarzeniem, ponieważ wiedeńskie gestapo otrzymało pierwsze wytyczne dotyczące pogromów ok., godz. 2320, a więc pół dnia po pobiciu adwokata. Po okresie choroby, w styczniu 1939 r. siostrom udało się wyjechać do Antwerpii21.

Dzięki pomocy ze strony Żydowskiego Komitetu ds. uchodźców Estera znalazła pracę w przedszkolu. Kondycję finansową rodziny wspierał także brat ze Stanów Zjednoczonych. Dziewczyna na uchodźstwie uczyła się jidysz, nawiązała kontakty z komunistami belgijskimi oraz austriackimi, którzy swoją działalność kontynuowali na uchodźstwie22.

Wkrótce rozpoczęła się II wojna światowa. Hitlerowski walec najpierw przejechał przez Polskę, następnie w kwietniu 1940 r. ruszył na Danię i Norwegię. Bitwa o Narwik jeszcze trwała, kiedy wódz Trzeciej Rzeszy doprowadził do odwlekanego ataku na państwa zachodnie. Armia holenderska skapitulowała 14 maja, a wojska belgijskie wycofały się do Francji. Ostatecznie Belgowie skapitulowali 28 maja. Król Leopold III i 500 tys. żołnierzy znaleźli się w niemieckiej niewoli. Dwa tygodnie później w Paryżu powiewała swastyka23.

Tencerowie znów próbowali uciec przed wojną, tym razem nie mieli tyle szczęścia. Oddziały Wehrmachtu skierowały ich (i wielu innych) z powrotem do Antwerpii. Decyzją nowych władz, ludność żydowska została rozsiana po kraju. Estera między styczniem a lipcem 1941 r. przybywała w Limburgii, po czym wróciła do Antwerpii24.

Narracja austriackich komunistów w Belgii sprzed hitlerowskiej agresji głosiła, że działali oni dla kraju. Teraz zapanowała opinia, że ,,kraj” właśnie przybył do Belgii w postaci Austriaków w niemieckich mundurach. Ugrupowanie działało nadal, lecz teraz pod hasłem: za wolną Austrię, przeciwko faszyzmowi, za pokojem, przeciwko okupacji obcych państw. Jednym z rodzajów aktywności, była tzw. Mädelarbait. Polegało to na nawiązywaniu kontaktów z żołnierzami niemieckimi celem siania wśród nich defetyzmu, rozmawiania o bezsensie wojny, czy o suwerenności Austrii w przypadku, jeśli ci byli Austriakami. Kobiety udawały się do knajp, gdzie usiłowały nawiązać rozmowę z członkami Wehrmachtu. Musiały żołnierzom dać jasno do zrozumienia, że celem rozmowy nie jest nawiązanie romansu, a jedynie przyjaźni. Trzeba było uważać by zbyt często nie schodzić na tematy polityczne, ponieważ groziło to zdemaskowaniem. Po kilku spotkaniach wyposażały żołnierzy w antynazistowskie broszury. W taką działalność zaangażowała się Estera. Produkowała ulotki, które następnie podrzucała poznanym żołnierzom, ci z kolei przerzucali je do koszar. Estera pozyskała do zbrojnego oporu 10 – 12 żołnierzy (m.in. Tankreda Kleina oraz Franza Maso pusta ). Udało się jej nawet skontaktować z żołnierzami, którzy następnie mieli wzmocnić oddziały „AfrikaKorps”. Wyposażyła ich w materiały i próbowała przekonać do wycofania się z frontu. Pewnego dnia została zaproszona do koszar celem rzekomego przekazania konspiracyjnych druków. Weszła do środka, zanim zdążyła usiąść poczuła dwie ręce na ramionach. To był dzień aresztowania251 - 30 marca 1943 r.26

Rozpoczął się okres codziennych przesłuchań. W Antwerpii Esterę przetrzymywano do stycznia 1944 r., kiedy to przewieziono ją do oddalonego o 25 km Mechelen. Stamtąd, wraz z 25 tysiącami Żydów deportowano ją do Oświęcimia27. Początkowo Esterę umieszczono w KL Auschwitz II – Birkenau, następnie w związku z rozpoczęciem stopniowej likwidacji obozu została przeniesiona do KL Auschwitz28.

Po wojnie, w marcu 1947 r. przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Warszawie toczył się proces komendanta obozu Auschwitz Rudolfa Hößa. Dwunastego dnia rozpraw, 24 marca Estera Tencer zeznawała przed Trybunałem w charakterze świadka. Dzięki zeznaniom możemy się wiele dowiedzieć o jej losie w Oświęcimiu. Według jej relacji, już drugiego dnia uwięzienia o mały włos nie zginęła w komorze gazowej. Miała podobne nazwisko do kobiety, która nie przeszła selekcji. W poszczególnych blokach obozu koncentracyjnego istniała wewnętrzna hierarchia. Na czele stała blokowa, poniżej znajdowała się pisarka, zwana także „szrajberką”. Estera została pisarką w bloku chorych na świerzb. Według jej relacji w bloku przebywało od 500 do 750 więźniów, podczas gdy pomieszczenie przeznaczone było co najwyżej dla 200 osób. Brakowało wyposażenia medycznego. Więźniarka miałastyczność z Josefem Mengele - ,,Aniołem Śmierci z Auschwitz”, gdy ten przyszedł dokonać selekcji, czyli skazać część uwięzionych na śmierć. Podczas procesu Estera była pytana o Blok 10 obozu, w którym Carl Clauberg przeprowadzał zbrodnicze eksperymenty na kobietach. Estera rozmawiała kiedyś z więźniarką, której usunięto jajniki. Mówiła także o słynącej z brutalności nadzorczyni Auschwitz-Birkenau Marii Mandl. W zeznaniach jest mowa o licznych selekcjach, brutalnych pobiciach oraz o znęceniu się nad kobietami w czasie długich apeli. Estera nie potrafiła udzielić bardziej szczegółowych informacji na temat oskarżonego Rudolfa Hößa, poza tym że widziała go dwa razy, gdy dokonywał rewizji obozu w towarzystwie innych osób29.

Początkiem 1945 r. rozpoczęła się likwidacja obozu. W dniach 17 – 21 stycznia wyruszył tzw. marsz śmierci 56 tysięcy więźniów i więźniarek, wśród nich była Estera. Ludzie wycieńczeni marszem przy dwudziestu stopniach poniżej zera ginęli po drodze, częstokroć zastrzeleni przez esesmanów za pozostawanie w tyle30. Po 63 kilometrowym marszu do Wodzisławia Śląskiego, gdzieś między 21 a 23 stycznia Estera Tencer została przetransportowana pociągiem do obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Obóz w Rzeszy nie był przygotowany na przyjęcie więźniów z Auschwitz, toteż zapanował tam ogromny chaos. Wkrótce rozpoczęły się przygotowania do jego likwidacji. Na skutek pertraktacji ze Szwedzkim Czerwonym Krzyżem w kwietniu 1945 r. wywieziono do Danii i Szwecji około 7800 więźniarek31. W ten sposób Estera znalazła się w Malmö32 unikając kolejnego marszu śmierci, a następnie gwałtów, których dopuszczali się na więźniarkach wyzwoliciele” z Armii Czerwonej33. Przeżyła wojnę, ale straciła w niej bliskich. Jej matka i siostry najprawdopodobniej zginęły w obozie zagłady34. Po wojnie zamieszkała w Austrii. Pod koniec lat ’80 współpracowała z Archiwum Dokumentacji Austriackiego Ruchu Oporu, dzięki temu możemy poznać jej historię. Zmarła 26 września 1990 r. w wieku 81 lat35.

Wojciech Skruch

Bibliografia

Źródła:

  1. Akta w sprawie karnej członków byłej załogi SS obozu koncentracyjnego Oświęcim – Brzezinka, 24.03.1947. https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/results?q=ester+tencer&action=SimpleSearchAction&mdirids=&type=-6&startstr=_all&p=0 [dostęp 30.01.2023 r.]
  2. Wspomnienia Estery Tencer Ester Tencer: Nichtsmehrzuwerlieren https://www.doew.at/erinnern/biographien/erzaehlte-geschichte/widerstand-1938-1945/ester-tencer-nichts-mehr-zu-verlieren [ dostęp 06.02.2023 ]
  3. Zbiór dokumentów Österreicher im ExilBelgien 1938 – 1945. EineDokumentation, Einl. G. Herrstadt – Steinmetz, Wien 1987

Opracowania:

  1. Czubiński A., Europa XX w. Zarys historii politycznej, Poznań 2008.
  2. Fedorowicz A., KL Ravensbrück, http://www.majdanek.com.pl/obozy/kl_ravensbruck.html [dostęp 30.01]
  3. Garscha W. R., Kuretsidis – Haider C., Arnberger H., Die jüdischeKommunistin Ester Tencer: Eine biographischeSkizze, [w:] ,,Dokumentationsarchiv des österreichischenWiderstandes: Jahrbuch’’, Wien 2021.
  4. Gawron M., Ryglice nad Szwedką. Część II. W rzeczywistości polityki zaborczej, Ryglice 2011.
  5. Jonca K., ,,Noc kryształowa i casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1998.
  6. Lang H. J., Kobiety z bloku 10. Eksperymenty medyczne w Auschwitz, Warszawa 2019.
  7. Lubecka J., Ravensbrück. Gwałciciele z Armii Czerwonej, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/96717,Ravensbrck-Gwalciciele-z-Armii-Czerwonej.html [dostęp 30.01.2023].
  8. Ruszała K., Galicyjski eksodus. Uchodźcy podczas I wojny światowej w monarchii Habsburgów, Kraków 2020.
  9. Skruch W., Reakcja polskich Żydów na antysemicką politykę III Rzeszy, 1933 – 1939, Kraków 2021.
  10. Szczęch A., Dzieje Żydów na terenie gminy. http://aztekium.pl/jews/indexpl.html [dostęp: 06.02.2023 r.] 11. Wereszycki H., Historia Austrii, Wrocław 1972.

Przypisy:

1A. Szczęch, Dzieje Żydów na terenie gminy. http://aztekium.pl/jews/indexpl.html [dostęp: 06.02.2023 r.].
2E. Tencer, Nichtsmehrzuverlieren, Dokumentation des österreichischen Widerstandes https://www.doew.at/erinnern/biographien/erzaehlte-geschichte/widerstand-1938-1945/ester-tencer-nichtsmehr- zu-verlieren [dostęp: 06.02.2023].
3M. Gawron, Ryglice nad Szwedką. Część II. W rzeczywistości polityki zaborczej, Ryglice 2011, s. 131.
4https://www.weitererzaehlen.at/interviews/ester-tencer-doew-coyne [dostęp 06.02.2023]
5K. Ruszała, Galicyjski eksodus. Uchodźcy podczas I wojny światowej w monarchii Habsburgów, Kraków 2020, s. 48, 225 226.
6W. R. Garscha, C. Kuretsidis– Haider, H. Arnberger, Die jüdischeKommunistin Ester Tencer: Eine biographischeSkizze, [w:] ,,Dokumentationsarchiv des österreichischenWiderstandes: Jahrbuch, Wien 2021, s. 114 – 115.
7K. Ruszała, op. cit., s. 225 – 235, 314-315.
8W. R. Garscha …, op. cit., s. 115-117.
9H. Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław 1972, s. 317 – 329.
10Ibidem, s. 327.
11W. R. Garscha …, op. cit., s. 117 – 119.
12H. Wereszycki, op. cit. , s. 329 – 330.
13Dane z 1934 r., kiedy to odbył się ostatniego spisu ludności przed Anschlussem, według tych danych Austrię zamieszkiwało 191 481 Żydów.
14W. Skruch, Reakcja polskich Żydów na antysemicką politykę III Rzeszy, 1933 – 1939, Kraków 2021, s. 65 – 68.
15K. Jonca, ,,Noc kryształowa I casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1998, s. 203.
16W. R. Garscha …, op. cit., s. 119.
17W. Skruch, op.cit, s. 65 – 68.
18W. R. Garscha …, op. cit., s. 119.
19Ibidem, s. 120.
20K. Jonca, op. cit., s. 204 – 205..
21W. R. Garscha …, op. cit., s. 120.
22Ibidem, s. 120.
23A. Czubiński, Europa XX w. Zarys historii politycznej, Poznań 2008, s. 168 – 174.
24W. R. Garscha …, op. cit., s. 121.
25Österreicher im Exil. Belgien 1938 s. 47 – 51.
26W. R. Garscha …, op. cit., .s. 129.
27Bericht von Ester Tencer über Imre Verhaftung In Antwerpen 1945. EineDokumentation, Einl. G. Herrstadta
28Akta w sprawie karnej członków byłej załogi SS obozu koncentracyjnego Oświęcim https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/results?q=ester+tencer&action=SimpleSearchAction&mdirids=&type= 6&startstr=_all&p=0 dostęp 30.01.2023 r.
29Ibidem.
30H.J. Lang, Kobiety z bloku 10. Eksperymenty medyczne w Auschwitz, Warszawa 2019, s. 167.
31A. Federowicz, KL Ravensbrück, http://www.majdanek.com.pl/obozy/kl_ravensbruck.html dostęp 30.01.2023
32W. R. Garscha, C. Kuretsidis– Haider, H. Arnberger, Die jüdischeKommunistin Ester Tencer: Eine biographischeSkizze, [w:] ,,Dokumentationsarchiv des österreichischenWiderstandes: Jahrbuch, Wiedeń 2021, s. 133.
33J. Lubecka, Ravensbrück. Gwałciciele z Armii Czerwonej, https://ipn.gov.pl/pl/historia-zipn/ 96717,Ravensbrck-Gwalciciele-z-Armii-Czerwonej.html dostęp 30.01.2023.
34E. Tencer, Nichtsmehrzuverlieren, Dokumentation des österreichischenWiderstandeshttps://www.doew.at/erinnern/biographien/erzaehlte-geschichte/widerstand- 1938-1945/ester-tencer-nichts-mehr-zu-verlieren [dostęp: 06.02.2023].
35W. R. Garscha …, op. cits. 134.